โรคไตเรื้อรัง (CKD) พบมากในผู้สูงอายุไทย โดยเฉพาะผู้ที่เป็นเบาหวานและความดันโลหิตสูง ความน่ากลัวคือระยะแรกมักไม่มีอาการเลย กว่าครอบครัวจะรู้ตัว ไตก็เสื่อมไปมากแล้ว ข่าวดีคือถ้ารู้เร็วและดูแลถูกวิธี เราชะลอความเสื่อมของไตได้หลายปี บทความนี้เขียนให้ลูกหลานเข้าใจง่าย ทำตามได้จริงที่บ้าน
1. โรคไตเรื้อรังคืออะไร
ไตทำหน้าที่กรองของเสียและน้ำส่วนเกินออกจากเลือด เมื่อไตทำงานลดลงต่อเนื่องนานเกิน 3 เดือน เรียกว่าโรคไตเรื้อรัง แพทย์แบ่งเป็น 5 ระยะตามค่าการกรองของไต (eGFR) ระยะ 1–2 มักยังไม่มีอาการ ระยะ 3 เริ่มเห็นความผิดปกติในผลเลือด ส่วนระยะ 4–5 อาจต้องเตรียมแผนการฟอกไตหรือปลูกถ่ายไต
สาเหตุหลักในผู้สูงอายุไทยคือ เบาหวาน ความดันโลหิตสูง การใช้ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs ต่อเนื่อง นิ่วหรือต่อมลูกหมากโต และภาวะขาดน้ำบ่อยๆ
2. สัญญาณเตือนที่ครอบครัวควรสังเกต
- เท้าบวม ข้อเท้าบวม หน้าบวมตอนเช้า — กดแล้วบุ๋ม เกิดจากน้ำคั่ง
- ปัสสาวะเปลี่ยนไป — เป็นฟองมาก ปริมาณน้อยลง หรือลุกปัสสาวะกลางคืนบ่อยขึ้น
- เหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย ซีด — จากภาวะโลหิตจางที่มักมาคู่กับโรคไต
- เบื่ออาหาร คลื่นไส้ ปากมีรสโลหะ — จากของเสียคั่งในเลือด
- คันตามตัว นอนไม่หลับ ตะคริวตอนกลางคืน
- ความดันคุมยากขึ้น — ทั้งที่กินยาเดิมสม่ำเสมอ
อาการเหล่านี้ไม่จำเพาะ จึงมักถูกเข้าใจว่าเป็น "เรื่องของวัย" หากพบหลายข้อร่วมกัน ควรพาไปตรวจเลือดและตรวจปัสสาวะ
3. ยาและของที่ต้องระวังเป็นพิเศษ
- ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs (เช่น ibuprofen, diclofenac, ยาชุดแก้ปวดข้อ) — ใช้ต่อเนื่องทำให้ไตเสื่อมเร็ว
- ยาชุด ยาสมุนไพร ยาลูกกลอนที่ไม่ทราบส่วนผสม — เสี่ยงมีสเตียรอยด์หรือโลหะหนักปน
- อาหารเสริมและวิตามินขนาดสูง โดยเฉพาะที่มีโพแทสเซียมหรือฟอสฟอรัสสูง
- ยาที่ต้องปรับขนาดตามค่าไต เช่น ยาเบาหวานบางชนิดและยาปฏิชีวนะ — ต้องให้แพทย์หรือเภสัชกรปรับให้
อย่าหยุดหรือปรับยาเอง ให้ถือรายการยาทั้งหมด รวมถึงอาหารเสริม ไปให้แพทย์ดูทุกครั้ง
4. อาหารสำหรับผู้สูงอายุโรคไต
- ลดเค็มให้ชัดเจน — เลี่ยงน้ำปลา ซีอิ๊ว ผงชูรส ซุปก้อน อาหารแปรรูป บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป ปลาเค็ม
- โปรตีนพอดี ไม่มากไม่น้อย — เน้นโปรตีนคุณภาพดี เช่น ไข่ขาว ปลา ตามปริมาณที่แพทย์หรือนักโภชนาการกำหนด
- ระวังโพแทสเซียมสูง ในระยะท้าย เช่น กล้วย ส้ม ทุเรียน มะเขือเทศ ผักใบเขียวจัด — ต้องถามแพทย์ก่อนงด เพราะไม่ใช่ทุกคนต้องจำกัด
- ระวังฟอสฟอรัสสูง เช่น นม ชีส เครื่องในสัตว์ น้ำอัดลมสีเข้ม
- น้ำดื่ม — ดื่มตามที่แพทย์แนะนำ ผู้ที่มีอาการบวมหรือระยะท้ายอาจต้องจำกัดน้ำ ไม่ใช่ยิ่งดื่มมากยิ่งดี
5. ชะลอไตเสื่อมด้วย 5 เรื่องที่ทำได้ทุกวัน
- คุมความดันให้อยู่ในเป้าหมาย วัดและจดทุกวันในเวลาเดิม
- คุมน้ำตาลในผู้เป็นเบาหวาน ตามค่าที่แพทย์กำหนด
- กินยาให้ครบตรงเวลา ไม่ขาด ไม่ซ้ำซ้อน
- เลี่ยงยาแก้ปวดและยาชุดที่ทำร้ายไต
- ไปตรวจตามนัดทุกครั้ง เพื่อติดตามค่าไตอย่างต่อเนื่อง
6. เมื่อไหร่ต้องรีบพาไปโรงพยาบาล
- ปัสสาวะน้อยลงมากหรือไม่ปัสสาวะเลยภายใน 12 ชั่วโมง
- บวมมากขึ้นเร็ว พร้อมหอบเหนื่อย นอนราบไม่ได้
- สับสน ซึม เรียกไม่ค่อยรู้ตัว
- อาเจียนต่อเนื่องจนกินอาหารและยาไม่ได้
- ใจสั่น กล้ามเนื้ออ่อนแรงมาก (อาจเป็นภาวะโพแทสเซียมสูง)
7. CareCircle Thai ช่วยอะไรได้บ้าง
- บันทึกความดันและน้ำตาล — จดทุกวัน ดูแนวโน้มย้อนหลังได้ และเปิด/ปิดการติดตามน้ำตาลตามภาวะเบาหวานของแต่ละคน
- แจ้งเตือนกินยาผ่าน LINE — ช่วยให้ยาความดันและยาเบาหวานไม่ขาด
- บัตรสุขภาพดิจิทัล — รวมโรคประจำตัว ประวัติแพ้ยา และรายการยาทั้งหมด ให้หมอดูได้ทันที ลดความเสี่ยงได้รับยาที่กระทบไต
- ตรวจยาตีกัน — เช็กรายการยาที่กินร่วมกันก่อนไปปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
- บันทึกนัดหมอและแจ้งเตือนล่วงหน้า — ไม่พลาดนัดตรวจค่าไต
- โน้ตครอบครัว — พี่น้องเห็นตรงกันว่าวันนี้ใครพาไปหาหมอ ท่านกินอะไร บวมมากขึ้นหรือไม่
- รายงานสุขภาพ PDF — สรุปค่าความดัน น้ำตาล และรายการยา พิมพ์ไปให้แพทย์ดูได้
- ค้นหาโรงพยาบาลใกล้บ้าน — ครบ 77 จังหวัด เผื่อฉุกเฉิน
สรุป
โรคไตเรื้อรังในผู้สูงอายุชะลอได้ ถ้าครอบครัวช่วยกันคุมความดันและน้ำตาล ลดเค็ม เลี่ยงยาที่ทำร้ายไต กินยาให้ครบ และไปตรวจตามนัดสม่ำเสมอ การจดบันทึกอย่างต่อเนื่องและเตรียมรายการยาให้แพทย์ดูครบทุกครั้ง คือสิ่งที่ทำได้ตั้งแต่วันนี้และช่วยรักษาไตของท่านไว้ได้นานขึ้น
เริ่มดูแลคนที่คุณรักได้วันนี้ — ฟรี
CareCircle เป็นแอปดูแลผู้สูงอายุสำหรับครอบครัวไทย ใช้ผ่านเว็บได้ทันที ไม่ต้องโหลด แจ้งเตือนกินยาผ่าน LINE อัตโนมัติ บันทึกนัดหมอ และให้ทุกคนในครอบครัวดูข้อมูลร่วมกันได้
เปิด CareCircle ฟรี →บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ การวินิจฉัยและการใช้ยาให้ยึดตามแพทย์และเภสัชกรผู้ดูแล